FİZİKA PROBLEMLƏRİ İNSTİTUTU

XƏBƏRLƏR

RƏHBƏRLİK

ELMİ ŞÜRA

ŞÖBƏLƏR

ƏMƏKDAŞLAR

UNUDULMAZ ALİMLƏR

HESABATLAR, PLANLAR

TƏDQİQATLAR

İNFORMASİYA

ELMİ FONDLAR

JURNALLAR

KONFRANSLAR

FOTOALBOM

BAL CƏDVƏLLƏRİ


YÜKSƏK ENERJİLƏR FİZİKASI

YÜKSƏK ENERJİLƏR FİZİKASI

 

Tədqiqatlar, əsasən, Kvant xromodinamikası çərçivəsində adron proseslərinin nəzəri və fenomenoloji problemlərini əhatə edir. Adronların öyrənilməsində KXD-nin həm perturbativ, həm də qeyri-perturbativ metodlarından istifadə edilir. Yanq-Millz nəzəriyyəsində müxtəlif xarici sahələrdə zərrəciklərin hərəkəti öyrənilir. Adronların holoqrafik KXD yaxınlaşmasında araşdırılmasına başlanılmışdır.

 

TƏDQİQAT SAHƏLƏRİ

 

  • Perturbativ KXD: eksklüziv və inklüziv adron prosesləri
  • Holoqrafik KXD
  • Yanq-Millz nəzəriyyəsi
  • Kiral modellər
  • Elementar zərrəciklər fizikasının riyazi metodları

 

ƏSAS NƏTİCƏLƏR

 

Ş. S. Ağayev

Drell-Yan reaksiyasına yüksək tvist altproseslərin verdiyi düzəliş Brodski-Lepaj metodu ilə hesablanmış, reaksiyanın diferensial en kəsiyi yaranmış mezonun (pion, kaon, ρ-mezon) paylanma funksiyasından asılı olaraq tədqiq edilmişdir (Phys. Lett. B283; Z. Phys. C57; Int. J. Mod. Phys. A8; Int. J. Mod. Phys. A9).

Eksklüziv adron proseslərində ötürülən Q2 impulsunun qiymətinə görə üstlü (Λ2/Q2)n düzəlişlərin hesablanması üçün dəyişən qarşılıqlı təsir sabiti (DQTS) üsulu yaradılmış (Phys. Lett. B360; hep-ph/9611215) və bu metod vasitəsilə psevdoskalyar, vektor mezonların elektromaqnit form-faktorları hesablanmışdır (Mod. Phys. Lett. A10; Mod. Phys. Lett. A11; Mod. Phys. Lett. A13 [hep-ph/9805278]).

DQTS metodu və infraqırmızı renormalon texnikası çərçivəsində tək mezonun fotoyaranması (Eur. Phys. J. C1 [hep-ph/9611283]), qlüon-qlüon-η  təpə funksiyası (Eur. Phys. J. C32 [hep-ph/0212318],  Eur. Phys. J. C54 [arxiv:0805.1337]), iki pionun foton-foton prosesində yaranması öyrənilmiş (Eur. Phys. J. C37 [hep-ph/0403266]), alınmış nəzəri nəticələrin müxtəlif parametrlərdən asılılığı araşdırılmışdır.

Psevdoskalyar η və η mezonların elektromaqnit keçid form-faktorları DQTS metodu ilə hesablanmış, bu mezonların paylanma funksiyalarında qlüon komponentinin payı tapılmışdır (Phys. Rev. D64; Phys. Rev. D70 [hep-ph/0307087]).

Pion-foton keçid form-faktorları DQTS üsulu ilə hesablanmış və pionun paylanma funksiyasının parametrləri təyin edilmişdir (Phys. Rev. D69 [hep-ph/0403161]).

Renormalon metodundan istifadə etməklə pionun yüksək tvist paylanma funksiyaları tapılmış və onlardan istifadə etməklə kvant xromodinamikasınin işıq konusunda cəmləmə qaydaları (LCSR) vasitəsilə pionun elektromaqnit və keçid form-faktorları hesablanmışdır (Phys. Rev. D72 [hep-ph/0509345]; Phys. Rev. D72 [hep-ph/0511192]) .

Pionun holoqrafik kvant xromodinamikasında alınmış əsas paylanma funksiyasından və renormalon metodundan istifadə etməklə pionun yüksək tvist paylanma funksiyalarının alternativ ifadələri hesablanmış və onlar LCSR metodunda pionun elektromaqnit form-faktorunun analizi məqsədilə tətbiq edilmişdir (Phys. Rev. D77 [arxiv:0805.0993]).

 

Cəfərov R.Q.

Səpilmə amplitudu üçün Bete-Solpiter tənliyinin yüksək enerjilərdə  Rece asimptotikası şəklində həll metodu hazırlanmış və müxtəlif nəzəriyyələrdə tətbiq olunmuşdur. P.N. Lebedev Phys. Inst. Bulletin, N11, 1986, с.25; Sov. Phys. J., v.32, N5, 1989, p.362;  Mod. Phys. Lett., v.8, N 3, 1993, p.237.   

Zamandan aşkar şəkildə asılı olan sistemlər üçün Qitman-Tyutin kvantlanmasına alternativ yaxınlaşma hazırlanmışdır.  J.Phys.A:Theor.Math., 2007, v.40, p.3665 ( arXiv hep-th/0609218).

İlk dəfə olaraq kvant elektrodinamikasında  çoxkvarklı Qrin funksiyaları üçün tənliklər alınmış və həll olunmuşdur.

Bilokal sahə formalizmində Nambu - İona-Lasinio modeli üçün orta sahə paylanması metodu təkmilləşdirilmişdir. Orta sahə paylanmasının baş həddindən sonrakı həddə ölçülü-analitik requlyarlaşmalı  Nambu - İona-Lasinio modeli geniş tədqiq olunmuşdur  Central European Journal of Physics, N2, 2004, p.367-382 ( Preprints: IHEP (Russia) 23-03); hep-ph/0311339, 15p..

Həmçinin, dörd-ölçülü kəsmə requlyarlaşmalı Nambu - İona-Lasinio modeli geniş tədqiq olunaraq, kiral kondensata düzəlişlər hesabına modelin yaxşılaşdırılmış parametrləri müəyyanləşdirilmişdir. Birinci tərtib kiral kondensata əsas payın pion tərəfindən veriməsi aşkarlanmıidır. Göstərilmişdir ki, dörd-ölçülü kəsmə requlyarlaşmalı Nambu - İona-Lasinio modeli kvant flüktuasiyaları nəticəsində destabilləşir

Russian Phys. J., v.49, N4, 2006, p.364, Preprints: IHEP(Russia) 04-27, hep-ph/0406333, 14p. )).

Dörd-ölçülü kəsmə requlyarlaşmalı və ölçülü-analitik requlyarlaşmalı  Nambu - İona-Lasinio modeli sistemli şəkildə tədqiq olunaraq göstərilmişdir ki, hər iki requlyarlaşmada pionun kvarkın kütləsinə payı sıfıra bərabərdir. Bu fakt Nambu - İona-Lasinio modelinin  requlyarlaşmadan asılı olmayan məxsusiyyətini müəyyən edir. Russian Physics J., v.49, N7, p.712.

İlk dəfə olaraq Nambu - İona-Lasinio modelində orta sahə paylanmasının yürsək tərtib çoxkvarklı:  altı-,beş-dörd-,üç-kvarklı Qrin funksiyaları üçün tənliklər alınmış və həll olunmuşdur. Proceedings of Conference Lepton and Hadron Physics, Tehran, 2006, May, 15-20.  Preprint arXiv hep-th/0609183, 5p, http://web.ihep.su/library/pubs/tconf05/c1-3.htm

 

F.S.Sadıxov

Kvant xromodinamikasında supersimmetrik zərrəciklərin inklüziv fotoyaranması prosesi tədqiq olunmuşdur. İki spinli asimmetriyanın supersimmetrik zərrəciklər cütünün eninə impulsundan, effektiv kütləsindən və səpilmə bucağından asılılığı hesablanmışdır. Göstərilmişdir ki, müəyyən olunmuş ikispinli asimmetriyanın təcrübədə ölçülməsi superkvarkların kütləsini tapmaq üçün imkan yaradır (Ядерная Физика, т.58, N10, с.1890-1893, 1995).

Elementar zərrəciklərin müasir nəzəriyyəsi olan kvant xromodinamikası, standart və E6 modelləri əsasında pionlar və supersimmetrik kvark cütünün inklüziv fotoyaranması və foton-qlüon toqquşması proseslərinin əsas xarakteristikaları tədqiq olunmuşdur. Proseslərin effektiv kəsiyi, polyarizasiya effektləri üçün analitik ifadələr alınmış və onların müxtəlif kinematik dəyişənlərdən asılılığı tədqiq olunmuşdur. Yüksək tvistin ikispinli asimmetriyasının əsas tvistin ikispinli asimmetriyasına nisbəti hesablanmış və araşdırılmışdır. Həmçinin yüksək tvistin ikispinli asimmetriyasının təmiz payı hesablanmışdır (Russian Physics Journal, v.38, N 5, pp.513-518; N 8, pp.808-810, 1995).

 

A.İ. Əhmədov

Proton-proton toqquşmasında tək mezonun inklüziv yaranmasının effektiv en kəsiyinə yüksək tvistin verdiyi əlavələr, həmin əlavələrin mezonun dalğa funksiyalarından asılılığı dəyişən qarşılıqlı təsir sabiti üsulu ilə hesablanmışdır. Effektiv kəsiyin ifadəsində infraqırmızı renormalın  sinqulyarlığı müəyyənləşdirilmiş və effektiv kəsiyin yenidən cəmlənmiş ifadəsi, yəni Borel cəmi tapılmışdır (arxiv: hep-hp/0803.0198).

Proton-proton toqquşmasında tək mezonun inklüziv yaranmasının effektiv en kəsiyinə yüksək tvistin verdiyi əlavələr, həmin əlavələrin mezonun dalğa funksiyalarından asılılıqları dondurulmuş qarşılıqlı təsir sabiti üsulu ilə hesablanmış və alınan nəticələr əsas tvistin həmin prosesin effektiv en kəsiyinə verdiyi payla müqayisə edilmişdir. Yüksək tvistin verdiyi əlavələrin mezonların dalğa funksiyalarına həssas olduğu göstərilmişdir (Int. J. Modern Physics E15, N6, 1209-1231 (2006)).

Foton-foton toqquşmasında tək mezonun inklüziv yaranmasının effektiv en kəsiyinə yüksək tvistin verdiyi əlavələr, həmin əlavələrin pr mezonların dalğa funksiyalarından asılılığı dondurulmuş qarşılıqlı təsir sabiti üsulu ilə hesablanmış və alınan nəticələr əsas tvistin həmin prosesin effektiv en kəsiyinə verdiyi payla müqayisə edilmişdir (Int. J. Modern Physics E17, N6, 1041-1059 (2008)).

Böyük Adron Kollayderində planlaşdırılan eksperiment üçün önəmli olan proton-proton toqquşmasında neytralino cütünün yaranması prosesinin diferensial və tam effektiv en kəsiyi hesablanmış və həmin effektiv kəsiklər üç müxtəlif ssenari üçün başlanğıc enerji, skalyar kvarkların və kalibrinonun kütlələrindən asılılıqları tədqiq olunmuşdur. Həmçinin pp®ci0cj0 (i,j=1,2) prosesində eksperiment üçün əhəmiyyət kəsb edən üstünlük təşkil edən proses ayrılmışdır. Göstərilmişdir ki, üstünlük təşkil edən prosesin tam effektiv kəsiyi s~(2¸140) fb tərtibindədir və bu qiymət Böyük Adron Kollayderinin ölçü imkanları daxilindədir (Int. J. Modern Physics E15, N6, 1183 (2006)).

 

Ş.Ə.Məmmədov

Rəng yüklü skalyar və spinor zərrəciklərin sabit xromomaqnit sahədəki hərəkətinə baxılmışdır. Belə zərrəciklər üçün Kleyn-Qordon və Dirak tənkikləri həll edilmiş və silindir və sfera daxilində hərəkət edən zərrəciklərin spektri tapılmışdır (Eur. Phys. J. C 30, 583 (2003); hep-ph/0306179). Aksial sahədə hərəkət dairəvi orbitlər və sferik sahədə hərəkət isə məlum s p d f … orbitalları üzrə baş verir. Unitar çevirmə ilə Dirak tənliyinin kvadratı  diaqonallaşdırılmış və müəyyən enerjili halların dalğa funksiyası tapılmışdır  (Eur. Phys. J. C 49, 983 (2007) ;  hep-th/0608142).  Diaqonal Hamiltonian halı üçün Dirak tənliyinin supersimmetriyası və enerji hallarının superpartnyorluğu müəyyən edilmişdir. Xarici xromomaqnit və xromoelektrik sahələri konfiqurasiyası adronların oyuncaq kisə modeli qurmaq üçün istifadə edilmişdir. (Eur. Phys. J. C 33, 537 (2004), hep-ph/0310273).

 

Ş.Ə.Məmmədov

R-cərəyanları korrelyatorlarının AdS/CFT uyğunluğu dünya xətləri formalizmini istifadə etməklə öyrönilmişdir. (Int. Jour. Mod. Phys. A23, 3721 (2008); hep-th/0505162). Vektor sahənin iki və üç nöqtəli korrelyatorları AdS superqravitasiyasının uygun korrelyatorları ilə əlaqədirilmişdir. Skalyar və spinor həlqələrin əlavələri nəzərə alınmışdır və daxil-sərhəd propaqaqtorları ilə ifadə olunmuşdur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bookmark and Share
© Bakı Dövlət Universiteti